به ميان آمده 9 و گويا كمى پس از آن درگذشته است . توجّه به مؤلّفات اساسى خوارزمى به شناخت كتاب جغرافياى وى كه موضوع بحث كنونى ماست كمك مىكند . اين كتاب عنوان صورة الارض داشته كه ترجمهء معمولى آن روزگار از كلمهء يونانى جغرافيا بوده است ، 10 ولى ظاهرا عنوانهاى ديگر نيز گرفته ، و ابو الفدا به قرن چهاردهم / هشتم ه . آن را به نام رسم الرّبع المعمور ياد مىكند . 11 چنان كه بار تولد مدلّل داشته ، تأليف كتاب پس از وفات مأمون ، ميان سالهاى 836 و 847 / 221 و 232 ه . ، بوده است . 12 توفيق رفيق فرن گشت و او ، بيشتر به پيروى از حدس خويش ، پيش از كشف نسخهء خطّى معلوم داشت كه قطعات منقول ابو الفدا از مؤلّف ناشناس از تأليف اين رياضيدان و الا مقام بوده است . 13 للول ، مورّخ لهستانى ، بر اساس اين قطعات به تحقيق دربارهء آن پرداخت و به اين نتيجهء عجيب رسيد كه كتاب خوارزمى ترجمهء رساله‌اى است كه يك مؤلّف يونانى مقيم قلمرو اسلام و آشنا به استفاده از منابع اسلامى به سال 750 / 133 ه . به زبان يونانى تأليف كرده است . 14 ولى با كشف نسخهء خطّى ، نظريهء للول از پايه درهم ريخت و نظريّهء فرن تأييد شد . 15 از اين تأليف خوارزمى نيز مانند ديگر مؤلّفات وى فقط يك نسخه با وضعى بسيار بد 16 وجود دارد كه متعلّق است به رمضان سال 1037 / 428 ه . 17 يعنى فقط دو قرن پس از تأليف كتاب . در اكتبر سال 1878 / ذيقعدهء 1295 ه . اسپيتا خاورشناس معروف كه در آن هنگام مدير كتابخانهء خديوى بود ، اين نسخه را در قاهره يافت و پس از مرگ وى ( 1883 - 1301 ه . ) به كتابخانه استراسبورگ منتقل شد . نخستين بار خود اسپيتا در ضمن دو مقاله كه به سالهاى 1879 و 1882 / 1297 و 1300 ه . انتشار داد ، 18 انظار را به اين كتاب جلب كرد كه از آن زمان به بعد موضوع تحقيقات مكرّر بوده است . نخستين تحقيق جدّى دربارهء آن به قلم نالينو به سال 1895 / 1313 ه . منتشر شد . 19 پس از آن از سال 1915 / 1334 ه . چند تحقيق به وسيلهء مژيك و هونيگمان ( 1929 / 1348 ه . ) صورت گرفت و به سال 1926 / 1345 ه . چاپ كامل كتاب به وسيلهء مژيك انتشار يافت ولى ترجمه‌اى كه وعده داد هنوز منتشر نشده است و شايد با توجه به كلمات خود او كه در يكى از تحقيقات اخيرش آمده ( 1936 / 1355 ه . ) هرگز آن را نخواهيم ديد ، زيرا اين كار سخت دشوار و پر زحمت است . گويا مژيك به اين نتيجه درست رسيده كه انجام اين كار پيش از آماده كردن زمينهء آن به وسيلهء تحليل كامل و كنجكاوى دقيق قسمتهاى مختلف كتبا ميسّر نيست 20 و با وجود تحقيقات عميق ، بسيارى از مسائل مربوط به جغرافياى خوارزمى همچنان لا ينحل مانده است . 21 چون نجوم و رياضيّات بر انديشهء خوارزمى چيره بوده ، كتاب جغرافياى خود را به صورت زيج ، يعنى جداول نجومى ، درآورده است . كتاب ترجمهء بطلميوس نيست ، بلكه